Motivs pussaivels per refusar ina lingua
Entant che famiglias sesentas en il territori da tschep rumantsch vegnan strusch confruntadas cun il problem ch’ils uffants discurran in’autra lingua ch’ils geniturs, è quai savens il cas en famiglias cun mo in genitur rumantsch che abitan ordaifer il territori rumantsch.
Refusar la lingua minoritara, pia la lingua che vegn discurrida mo en famiglia, forsa mo d’ina part dals geniturs, capita savens ed a moda sistematica durant il svilup linguistic d’uffants bilings. Quai mussan numerusas retschertgas areguard il svilup biling.
La refusa directa che mussa a moda positiva che l’uffant vegn da differenziar tranter las duas linguas. El separa ellas, el è conscient da sia bilinguitad. E tuttina na fa quai sa chapescha betg en emprima lingia plaschair als geniturs rumantschs. Els sa sentan mess a chantun, malsegirs, sche l’uffant refusescha lur lingua materna - e cun quella ina part essenziala da lur persunalitad.
La refusa indirecta che sa mussa tar uffants ch’èn creschids si cun duas linguas e che enconuschan bain omaduas linguas. Ils uffants savessan respunder per rumantsch, els na vulan dentant sapientivamain betg.
L’impurtanza ch’ils uffants dattan ad ina lingua vegn influenzada en emprima lingia tras la derasaziun da questa lingua en lur mund, pia en lur conturn pli vast. Sche dapli ch’ina persuna discurra rumantsch en il conturn da l’uffant, survegn questa lingua in’autra impurtanza per el. El l’auda e la po discurrer en in spazi pli vast e vegn motivà qua tras da far quai. Mintgatant però po gia in unic eveniment rinforzar considerablamain la valur d’ina lingua, p.ex. sch’in uffant rumantsch-tudestg va l’emprima giada en il territori rumantsch ed auda ch’in entir vitg/ina entira vallada discurra rumantsch. Discurrer rumantsch na para alura betg d’esser simplamain insatge curius da l’atgna mamma/da l’agen bab. Sper il dumber dals contacts rumantschs gioga natiralmain era l’impurtanza da las singulas persunas e l’intensitad da la relaziun ina gronda rolla.
La persuna che discurra rumantsch cun l’uffant (bab/mamma, però era tat/tatta, etc.) duai far quai consequentamain. Sche quai è il cas, survegn questa lingua (probablamain) ina gronda impurtanza per l’uffant. Igl è la (unica!) lingua, en la quala l’uffant communitgescha dapi l’entschatta cun questa persuna. Sche questa persuna fa savens excepziuns e discurra adina puspè tudestg, sa sbassa l’impurtanza da la lingua rumantscha en la percepziun da l’uffant.
“Jau na sun betg stada consequenta. Cura che mes uffant era anc in pop hai jau discurrì rumantsch cun el. Ma alura hai jau era discurrì tudestg per ch’il bab chapeschia er insatge. Ussa di mes uffant: Ti discurras tudestg, pertge duai jau alura discurrer rumantsch cun tai?”
Citat d’ina mamma