Bain cler ch´eu discuor rumantsch
seria da Mario Pult
Cumbinà lavur e linguaSarah Hohenegger-Grab lavura a l’ospidal regiunal Sielva a Sta. Maria sco fisioterapeuta. Ella imprenda rumantsch cun agüd dals paziaints. In contact culla lingua rumantscha è’la gnüda cur ch’ella s’ha inamurada in ün giuven jauer. Cun survgnir avant duos ons üna plazza in Val Müstair esa stat cler ch’ella imprenda rumantsch. Quai ha cumanzà cun scriver sms a l’ami ed ha lura cuntinuà culs discuors culs paziaints. Bain svelt ha ella imprais, cun agüd dad els, ils pleds da las parts dal corp. A la duonna giuvna, oriunda da Malans, plascha la val muntagnarda eir sch’ella es damain früttaivla co la Val dal Rain. Cha’l bel saja chi’s riva svelt cul velo in regiuns plü chodas, manaja l’anteriura ciclista d’elita. |
|
Simi Jakob es superbgia da savair Simi Jakob sco secretaria da l’achüsader public illa
conversar in rumantsch cumedgia „Ün quader chi nu quadra“ da Jon Semadeni |
Integraziun linguistica exemplaricaAdüna darcheu vegnan giuvenils da la Bassa a lavurar in Engiadina. Ma lönch na tuots nu s’integreschan da maniera linguistica uschè bain sco Simi Jakob. Ella es oriunda dal chantun San Galla ed ha tscherchà, sco impiegada d’apoteca, üna plazza illas muntognas. Per cas ha’la chattà üna plazza a Scuol. Bain svelt è’la gnüda confruntada in butia cul rumantsch. Per ella esa stat cler ch’ella prouva da dir almain ils pleds da salüd per racoglier la simpatia dals cliaints indigens. Quai es gratià bain e cun agüd da cuors da rumantsch cha Simi Jakob ha frequentà diligiaintamaing s’ha ingrondi il vocabulari. A lintegraziun linguistica esa gnü grazcha al fat ch’ella ha imprais a cugnuoscher a seis ami chi tilla ha savü inchantar pel rumantsch. |
Il rumantsch es dvantà sia seguonda lingua maternaDad uffant passantaiva Michi Beer regularmaing las vacanzas a Ftan. La cuntrada es dvantada sia patria. Cha lapro tocca eir la lingua rumantscha s’inclegia da sai, manaja’l. Imprais rumantsch ha’l i’l ravuogl da la giuventüna, a la maisa raduonda. Il prüm be dürant las vacanzas e plü tard lura cun far seis seguond giarsunadi a Tarasp. L’ambiaint amo intact rumantsch a Ftan til ha güdà lapro, eir sch’el ha gnü dad insister plü d’üna jada. Uossa, sco bap da famiglia, discuorra’l rumantsch ingio chi’d es pussibel, ma na a chasa. El vuless cha sia mamma possa conversar sainza problems culs duos abiadis. Michi Beer predscha fich la prüvadentscha chi regna in Engiadina ed as sainta qua da chasa. La Bassa nu til ha mâ fascinà. |
L'ambiant güda ad imprender la linguaUte Börner as sainta bod dal tuot sco Rumantscha
Avant bod vainch ons es rivada Ute Börner sco plavanessa a Tschlin. In quista funcziun s’ha quai inclet per ella da sai d’imprender la lingua dal lö e da la regiun. Davo avair fat ün cuors cun agüd dal mez „Vierv Ladin“ ha’la cumanzà a discuorrer culla glieud sün via ed ha fat subit progress. Sco grond avantag taxescha Ute Börner il fat da s’avair partecipada al cor masdà ed al Rudè da chant. „L’ambiaint linguistic uni es da grond’importanza per imprender üna lingua, ma i voul eir curaschi, dun ed interess“, manaja ella. Sur las chanzuns e’ls discuors a l’ustaria davo la prouva es ella dvantada Rumantscha. Ella as sainta sco indigena e perseguitescha cun interess il svilup da la lingua ch’ella ama surtuot pervi dal cling.
|
L'aigna duonna - üna buna magistraDa puob es gnü Vinzenz Unterweger, oriund da Latsch i’l Vnuost, cun seis bap a perchürar il muvel süt da Ftan. La paschiun dad ir ad alp ha’l chürà lönch fin ch’el ha imprais a cugnuoscher a sia duonna. Quist inscunter es statta l’occasiun per imprender a discuorrer rumantsch. Ch’el haja gnü la gronda furtüna d’avair in ella üna buna magistra chi saja statta ün dret motor, manaja’l. Unterweger lavura daspö bod 25 ons a Ftan sco lavuraint cumünal. Adonta ch’el nun ha mâ frequentà ün cuors da rumantsch ha’l imprais fich bain la lingua e tilla douvra mincha di. Daspö alch ons scriva’l perfin seis rapport da lavur in rumantsch. El es persvas ch’ün’integraziun illa cumünanza possa be gnir realisada cun imprender la lingua.
|
Imprais rumantsch in cumpagniaRivada be per cumbinaziun in Engiadina ha chattà Katica Mischol-Markov a Zernez üna segonda patria. Nada e creschüda sü è’la sper la cità da Split a la riva da la Dalmacia in Croazia. Ma da giuvna ha’la vuglü gnir a cugnuoscher il muond ed ir in Ingalterra per perfecziunar seis inglais. Il destin ha però decis oter ed ella es rivada a Samedan ed ha lavurà a l’ospidal per ün on e mez. Davo ün cuort retuorn illa patria es Katica Mischol gnüda a lavurar illa restauraziun a Zernez ed es restada. Ella s’ha integrada illa cumünanza, ha profità da la giuventüna e dal sustegn da seis hom Gion Peider ed ha imprais rumantsch sainza far cuors. Tenor ella sto inchün chi vain da l’ester simplamaing s’adattar a la cultura dal lö ed imprender la lingua ufficiala.
|
| |
Paschiun per glieud, cuntrada e linguaLa manadra da la Tessonda a Sta. Maria, Petra Haldimann, ha bainschi ragischs in Val Müstair mo es creschüda sü i’l Partens. Davo avair frequentà la scoula populara a Clostra ha’la fat il deschavel on ad Aschera. Là ha’la imprais a tesser chi’d es lura dvantada sia paschiun. Sün intimaziun da sia nona ha’la fat il giarsunadi da zunza illa Tessonda. Ella ha imprais rumantsch insembel cun sia nona ed i’l ravuogl da la giuventüna. Adonta ch’ella mâ nun ha frequentà ün cuors da rumantsch discuorr’la ün jauer quasi perfet. Ils prüms trais ons ha sia mamma discurrü cun ella rumantsch e quai ha bastü per imprender la lingua infra ün on. Daspö ün on maina ella l’affar regiunal chi’d es cuntschaint per sias lavuors da man d’ota qualità.
|
| |
Ingünas retgnentschas da discuorrer rumantschUli Franke es nat e creschü sü a Berlin. Grazcha ad üna constellaziun speciala è’l rivà in Engiadina ed ha frequentà la scoula media a Ftan. Davo ha’l imprais electroindschegner a l’ETH a Turich e lavura in üna firma chi sviluppa studios da „mastering“ chi realiseschan discs cumpacts. Dal 2008 ha’l tut ün congedi plü lung aposta per imprender rumantsch. El ha frequentà il cuors intensiv da stà a Scuol ed el nun ha retgnentschas da discuorrer rumantsch sün via ed in butia. Daspö alch temp sta’l a Sent ingio ch’el renovescha üna chasa veglia. Uli Franke es fascinà da las muntognas ed ha decis da vulair viver in Engiadina. Perquai s’inclegia per el da sai da savair rumantsch perche cha be uschè as riva d’incleger la mentalità indigena.
|
|
|
Gianni Castellazzi fa da pledader pro’ls gös dal CdHEIl sport es internaziunal e la lingua rumantscha ha fadia da tgnair pass cullas expressiuns sün quist chomp. Il „speaker“ illa halla da Gurlaina a Scuol demuossa pro mincha gö chi’s vain inclet eir schi’s discuorra rumantsch.
|
