Article - Istorgia dal rumantsch
Istorgia dal rumantsch
Il rumantsch è ina da 60 linguas regiunalas u minoritaras che existan il mument en l'Europa. El è sa sviluppà sco tut las autras linguas romanas dal latin.
Linguas romanas
Ils Romans han regì sur vastas parts da l'Europa fin il 5avel avel tschientaner suenter Cristus. Il latin popular dals schuldads, funcziunaris e commerziants romans è sa derasà e sa maschadà cun las linguas localas. Da quella maschaida èn naschidas da differents temps e sut diversas circumstanzas differentas linguas romanas, tranter quellas er il rumantsch.
La Romania cumpiglia tut las regiuns conquistadas dals Romans a l'entschatta dal terz tschientaner suenter Cristus. Il latin popular dals schuldads, funcziunaris e commerziants romans è sa derasà e sa maschadà cun las linguas localas. Da quella maschaida èn naschidas da differents temps e sut diversas circumstanzas las sequentas linguas romanas: portugais, spagnol, catalan, aragonais, asturian, galician, occitan, franzos, francoprovenzal, rumantsch, ladin dolomitan, furlan, talian, sard, cors, dalmat (ina lingua sparida dapi il 1898 che vegniva discurrida en territoris che fan part oz da la Croazia e dal Montenegro) ed il rumen.
Sin basa dal grad da parentella po la Romania vegnir dividida en trais parts principalas: Romania dal Vest (Iberoromania, Galloromania, Retoromania ed Italia dal Nord); Romania da l'Ost (Italia Centrala e Meridiunala, Dalmazia e Rumenia) e Sardegna.
La Romania a l'entschatta dal terz tschientaner suenter Cristus:
- Romania dal Vest
- Romania da l'Ost
- Sardegna
- Regiuns romanisadas mo per part
La Romania actuala
- iberoroman
- galloroman
- occitanoroman
- retorumantsch (italoroman)
- talian (italoroman)
- sard (italoroman)
7a. dacorumen (Rumenia e Moldavia, balcanoroman)
7b. aromunic e meglenorumen (balcanoroman)
7c. istrorumen (balcanoroman)
Or dal latin èn sa sviluppadas en il decurs dal temp e suenter midadas e substituziuns foneticas, morfologicas e sintacticas ina retscha da linguas romanas pli u main standardisadas e d'impurtanza regiunala, naziunala u internaziunala:
Il term «retorumantsch» ha duas significaziuns principalas. En Svizra dovr'ins el – ultra da las expressiuns «rumantsch» u «rumantsch dal Grischun» – sco denominaziun da la segunda lingua romana (sper il talian) discurrida en il chantun Grischun.
Plinavant ha il term «retorumantsch» dapi passa 100 onns ina significaziun puramain scientifica ed è gist en quest diever in sinonim dal term scientific talian «ladino». Cun quel vegn designada dapi il 1883 (Theodor Gartner) ina gruppa linguistica («unità») che cumpiglia ils idioms rumantschs discurrids en il Grischun, en las Dolomitas ed en il Friul. Questa definiziun da gruppa, derasada gia il 1873 da Graziadio Isaia Ascoli, sa basa sin la fusiun («particolar combinazione») dals territoris da derasaziun d'in dumber da caracteristicas (intra)linguisticas che Ascoli ha determinà a moda canonica. Dapi ca. il 1910 vegn questa teoria cumbattida u messa en dubi surtut da linguists talians per divers motivs (naziunalissem, politica dal «divide et impera», faussa interpretaziun semantica dal term «unità» sco «unifurmitad» empè da «gruppa», euv.). Da quel punct da vista vegnan il rumantsch dal Grischun ed il ladin dolomitan resguardads sco roms conservativs dal lumbard resp. dal venezian, entant ch'il furlan survegn mintgatant schizunt il status d'ina lingua romana autonoma. Classificaziuns pli novas realisadas cun instruments da la statistica linguistica (dialectometria) paran da pledar en favur da la definiziun dad Ascoli e da Gartner.
Rumantsch dal Grischun, ladin da las Dolomitas e furlan
- rumantsch dal Grischun (ca. 60'000 pledadras e pledaders)
- ladin da las Dolomitas (ca. 30'000 pledadras e pledaders:
Val Gherdeïna, Val Badia e Mareo: provinza da Bulsaun/I; Val Fascha: provinza da Trento/I; Fodom ed Ampezo: provinza da Belluno/I) - cadoric
- comelic
- furlan (ca. 500'000 pledadras e pledaders)
Gia enturn la mesadad dal 19avel tschientaner han ins renconuschì l'autonomia dal rumantsch. Tuttina hai dà adina puspè vuschs ed opiniuns che pretendevan il cuntrari. L'emprima protesta vehementa è vegnida da vart da filologs talians durant l'Emprima Guerra mundiala. Lur tesa restrictiva e tendenziusa, tenor la quala il rumantsch saja simplamain in dialect da l'Italia dal Nord, han romanists svizzers pudì refutar. Per respunder a la dumonda, sch'il rumantsch è in dialect talian u in'atgna lingua n'è betg decisiva la distanza tranter ils dialects dal rumantsch dal Grischun e quels da l'Italia dal Nord. Impurtant è anzi il maletg ch'ils Rumantschs dal Grischun fan da sasezs e che sa basa sin l'agen svilup istoric e cultural. La glista sin la proxima pagina mussa ils tratgs cuminaivels e las differenzas d'insaquantas linguas romanas che demussan l'originalitad dal rumantsch a l'intern da la Romania.
Leclerc, J., L'aménagement linguistique dans le monde, Québec, Université Laval. Disponibel sin: http://www.axl.cefan.ulaval.ca/ (ultim access: 15-6-2015)
Paul, L. M., Simons, G. F., Fennig, C. D., Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Dallas, Texas, SIL International. Disponibel sin: http://www.ethnologue.com (ultim access: 15-6-2015)
Decurtins, A., Das Rätoromanische und die Sprachforschung, en: Decurtins, Rätoromanisch, vol.1, Romanica Raetica 8, Cuira 1993, 27 – 86
Goebl, H., Externe Sprachgeschichte des Rätoromanischen …, en: Ladinia 24 – 25 (2000 – 2001), 199 – 249
Goebl, H., Methodische und wissenschaftliche Bemerkungen zum Diskussionskomplex «Unità ladina», en: Ladinia 14 (1990), 219 – 257
Goebl, H., Giovan Battista Pelegrini und Ascolis Methode der «Particolar combinazione» …, en: Ladinia 23 (1999), 139 – 181
Haarmann, H., Kleines Lexikon der Sprachen, C.H. Beck, Minca 2001
Haarmann, H., Lexikon der untergegangenen Sprachen, C.H. Beck, Minca 2002
Holtus, G. et al. (eds.), Lexikon der Romanistischen Linguistik, 8 toms, Max Niemeyer, Tübingen 1988 – 2001
Liver, R., Rätoromanisch, Gunter Narr Verlag, Tübingen 1999 (cun bibl.)
Minoritads linguisticas
Tenor l'Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE) datti en l'Uniun europeica passa 40 milliuns umans che discurran ina lingua regiunala u minoritara. Ultra da las 23 linguas uffizialas u da lavur vegnan discurridas en l'Europa passa 60 linguas regiunalas u minoritaras. Questas linguas furman ina part nunseparabla da l'ierta culturala europeica. Insaquantas da quellas appartegnan a las pli veglias linguas dal mund occidental. La plipart han plinavant ina gronda tradiziun culturala, litterara e populara ed èn colliadas cun usits ed ina tradiziun orala. Bunamain tut ils stadis commembers da l'Uniun europeica enconuschan, ultra da la lingua principala discurrida en la pli gronda part dal pajais, almain in'autra lingua indigena da differenta derivanza. I sa tracta da «linguas main derasadas».
La charta preschenta las linguas da l'Europa pli u main periclitadas en lur intschess tradiziunal ed intginas autras linguas che blers dals pledaders pertschaivan sco linguas independentas, ma che vegnan generalmain consideradas e tractadas sco dialects dad in'autra lingua.
Il status, la promoziun e l'utilisaziun da las linguas main derasadas divergeschan fermamain d'in stadi a l'auter. En confrunt cun las linguas principalas che vegnan duvradas regularmain en tut las domenas da la vita da mintgadi vegnan las linguas regiunalas u minoritaras savens ignoradas e schizunt marginalisadas.
La Convenziun europeica per la protecziun dals dretgs umans scumonda en l'art. 14 mintga discriminaziun a basa da l'appartegnientscha ad ina minoritad linguistica u etnica. Il 1992 ha il Cussegl d'Europa approvà la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras. Questa Charta ha la finamira da mantegnair e promover la diversitad linguistica sco in dals elements ils pli prezius da la vita culturala europeica. Tenor definiziun resguarda però la Charta sulettamain quellas linguas ch'èn sa sviluppadas en in process istoric e ch'èn periclitadas en lur existenza. Ella excluda pia tant ils dialects da las linguas uffizialas sco era las linguas dals immigrants.
L'applicaziun da la plipart da las mesiras da protecziun e da promoziun sa limitescha a la regiun linguistica originara. Tenor la Charta è er il dumber da quels che discurran ina lingua minoritara in criteri che giustifitgescha l'applicaziun da tschertas mesiras da promoziun a l'exteriur dal territori linguistic tradiziunal. Mintga stadi (en Svizra mintga chantun) po decider sez a basa da sia situaziun specifica tge mesiras da protecziun ch'el vul prender per las gruppas linguisticas.
La Svizra ademplescha las mesiras da protecziun e da promoziun pretendidas da la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras. Il settember 1997 ha ella ratifitgà la Charta da las linguas. L'atun 1999 ha il Cussegl federal approvà per l'emprima giada il rapport da la Svizra davart la realisaziun da la Charta da las linguas ed al ha suttamess al Cussegl d'Europa per l'examinaziun. Entant datti set rapports. Il pli actual datescha da l'onn 2018.
Cathomas, R., Carigiet, W., Plurilinguitad – ina schanza unica, schulverlag blmv AG, Berna 2008
Romaine, S., Preserving Endangered Languages, Merton College, University of Oxford, Oxford 2007
Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas. Disponibel sin: https://www.fuen.org/de/ (ultim access: 15-6-2015)
Uffizi federal da cultura. Disponibel sin: http://www.bak.admin.ch/ (ultim access: 15-6-2015)
Organisaziun per las minoritads da l'Europa. Disponibel sin: www.eurominority.org (ultim access: 15-6-2015)
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Disponibel sin: http://www.rtr.ch/dossiers/minoritads-en-l-europa (ultim access: 15-6-2015)