Tschintg dumondas a ... | Lia Rumantscha

paragraf - Tschintg dumondas a ...

Tschintg dumondas a ...

602 texts en tut ils idioms e rumantsch grischun: Usche blers text èn vegnids inoltrads quest onn per la concurrenza da scriver «Plima d’aur - Pledpierla». Tant sco anc mai. Las giuroras ed ils giurors han pia dastgà leger ed evaluar ultimamain bleras istorgias davart clavs magicas e planets fantastics.


Ma co ves'ora quella lavur? Sin tge guardan las giurias il pli ferm? Tge svilup ha fatg questa concurrenza? Respostas a quellas ed autras dumondas dattan la giurora Lina Caspescha ensemen cun ils giurors Nicolo Bass e Gion N. Stgier.

... Nicolo Bass

Tü nun est per la prüma jada giuror per quista concurrenza. Scha tü guardast inavo, che svilups vezzast?

Eu sun fingià la quarta jada da la partida e la partecipaziun am surprenda mincha jada. Culla «Posta Ladina» vaina eir fingià fat concurrenzas da scriver in tudais-ch. La partecipaziun es adüna statta magara falombra.

Pro la concurrenza da Pledpierala invezza crescha la partecipaziun mincha jada ed id es difficil da valütar tuot ils texts culla concentraziun giavüschada. Perquai sto fingià il cumanzamaint da l'istorgia esser captivant. Da gnir plü svelt pussibel sül punct es la devisa. Quai vala dal rest eir per texts schurnalistics.

Quai ch'eu am giavüschess es cha la magistraglia nu s'intermettess massa fich e laschess daplü plazza pella fantasia dals uffants. Nus vain nempe eir fingià gnü il cas cha scolaras e scolars d'üna classa han bod tuots scrit plü o main la listessa istorgia, perquai cha'l tema es gnü trattà massa detaglià in scoula. Laschai scriver als uffants cun lur pleds, lura vegna bun!

Illustraziun da N. Bass

Tia experienza sco redacter, co influenzescha quella tia lavur da giuror?

Eu sun redacter e schurnalist e na propcha autur. E'l scriver schurnalistic es different dal scriver litterar. Sco schurnalist n'haja dad infuormar e scriver novitats da quai chi capita, l'autur descriva e s-chaffischa purtrets aint il cheu.

Parallelas daja pro reportaschas e purtrets da persunas. In quista disciplina as poja trar tuot ils registers. Quist "storytelling" cun emoziuns tscherch eu eir sco giuror. Co vain l'istorgia quintada? Che emoziuns e che purtrets vegnan creats in meis cheu? Scha l'istorigia am va a cour, n'haja grond plaschair.

Scha tü pensast a tuot ils texts cha tü hast fingià evaluà, haja üna jada dat alch chi ha fat star stut a tai?

Eu n'ha let fingià blers texts e fich bunas istorgias. Ün pa surprais suna stat l'ultima jada da leger bleras istorgias plütost depressivas. Quai m'ha bainschi fat ün pa temma. Il muond intuorn nus es bain fingià trid avuonda. Perquai appellescha da scriver istorgias cuntaintas chi fan plaschair. Il böt dess esser da s-chaffir emoziuns positivas chi van a cour. Provain da spordscher ün pa sulai e glüm in quist muond mez nar.

Che cudesch pigliessast tü cun tai sün ün'isla solitaria – e perche?

Eu leg bleras gazettas in fourma stampada e digitala. In meis temp liber sun eu plütost ün musicant – perquai pigliessa cun mai ün cudesch da notas 😉 E sch'eu pudess decider ultra da quist cudesch da notas e da la Posta Ladina amo per ün cudesch, am decidessa per La müdada da Cla Biert. Quist cudesch am fascinescha adüna darcheu, d'üna vart la lingua rumantscha moderna e da tschella vart l'istorgia dal grond svilup social ed economic/industrial da quel temp.

Scha tü füssast bun da crear teis agen planet fatastic – co guardess quel oura?

Quel guardess oura precis sco l'Engiadina - eu viv fingià in mia regiun prediletta! I nu da inguotta plü bel co da viver e da pudair lavurar sco schurnalist in quista regiun. Quai es bain da nar schi's pensa quant captivanta e multifaria cha la sporta es in nossa regiun. E sco schurnalist suna adüna da la partida e poss scriver da quai chi capita.

... Lina Caspescha

Ti eis l’emprema gada ella giuria da quella concurrenza da scriver. Tgei ha animau tei da far quei?

La Lia Rumantscha ha dumandau mei, sche jeu vegli far part dalla giuria. Suenter haver ponderau cuortamein, hai jeu dau plaid. Per mei ei quei ina buna schanza da metter all’emprova miu studi da litteratura e sedumandar: tgei ei buna litteratura?


Co eis ti sepreparada per quell’incumbensa?

Cunquei che jeu hai quasi mintga di da far cun litteratura, sepreparel jeu sin quella lavur cun far miu studi, duront il qual nus scrivin adina puspei criticas da litteratura. Per la Plima d’aur setegn l’entira giuria vid certs puncts da critica che gidan da valetar in text.

Illustraziun da L. Caspescha

Tgei tip desses ti a participont:as futur:as?

Il pli bugen legel jeu texts davart temas, tier ils quals ins senta ch’els muentan il scribent ni la scribenta. Perquei: scriver quei che muenta, buca construir memia fetg!


Tgei cudisch prendesses ti cun tei sin in’insla solitaria – e daco?

Jeu prendess cun mei «Furt e naven» da Carin Caduff, ina lectura fetg divertenta cun in tun da scriver che plai a mi era aunc suenter haver legiu pliras gadas il text. Probablamein tunschess quei cudischet buca ditg, perquei forsa aunc in cudisch pli gries che tegn pli ditg sco: «Intermezzo» da Sally Rooney.


Sche ti possedesses ina clav magica che savess arver mintga porta – tgei porta arvesses ti cun ella

Mintgaton havess jeu schon sec bugen ina clav per ina porta che muossa il rest ni dapli dalla historia che ha plaschiu a mi aschi bein, ch’ei denton a fin, perquei ch’il cudisch ei finius. Ina clav metaforica, pia.

... Gion N. Stgier

Tge dovra ina buna istorgia per tai?

Ina buna istorgia duai esser structurada bain da l’entschatta fin a la fin. Ella duai er cun leger animar da cuntinuar la lectura. Ina tscherta tensiun na dastga lura n'era betg mancar per cumplettar l’istorgia. Mintga istorgia ha lura er sias atgnadads che dattan ad ella in cuntegn aparti.


Co procedas ti cura che ti evalueschas quests texts? Tge è il pli impurtant per tai, sin tge guardas il pli fitg

Cun leger il titel, sche quel correspunda lura era cun il text. Ultra da quai tutga er ina buna introducziun tar il text. Jau legel magari pliras giadas il text avant che jau taxesch el. Da gronda impurtanza è lura er il bun rumantsch, dentant n'è l’ortografia betg dad usche gronda muntada.

Illustrazin da G. N. Stgier

Pertge dovri la concurrenza «Plima d’aur – Pled pierla»? Tge relevanza ha questa concurrenza?

Per il mantegniment dal rumantsch, per avair  scriventas giuvnas e scrivents giuvens è la concurrenza da gronda valur. Savens sa chattan davos participantas e participants da questa concurrenza intginas persunas cun in talent da scriver. Per tut la Rumantschia è la «Plima d’aur» in vair gudogn. Ultra da quai animescha ella persunas giuvnas da scriver.

Tge cudesch prendessas ti cun tai sin in'insla solitaria – e daco?

Jau na sun nagin lectur da cudeschs, dentant tut ils cudeschs da Pader Alexander Lozza èn anc oz per mai in deletg da leger e per sfegliar.


Sche ti possedessas ina clav magica, che savess avrir mintga isch – tge isch fiss quai?

Quai fiss l'isch che jau avriss per viver en in mund da tut la musica, da pop, rock chant viril, chant d’operas, musica classica, lura er musica appenzellaisa, dentant nagina musica populara grischuna. Mancar na dastgessan lura er betg las gasettas dal di, per mai in duair da leger ellas.